Có một điều mình khá tò mò. Gần đây mình vừa xem xong một bộ phim và cảm giác như bản thân vừa học được một góc nhìn mới về cuộc sống. Không phải một kiến thức cụ thể hay một kỹ năng nào đó có thể đem ra sử dụng ngay, chỉ đơn giản là bộ phim khiến một quan niệm mà mình vốn tin trước giờ bắt đầu lung lay một chút.

Khá lạ. Mình chỉ dành khoảng hai tiếng để theo dõi cuộc sống của những nhân vật không có thật. Những vấn đề của họ cũng chẳng liên quan trực tiếp gì đến mình. Vậy mà khi bộ phim kết thúc, người ngồi suy nghĩ về cuộc sống của mình lại là mình.

Rồi mình chợt nhớ ra, hình như phim không phải thứ duy nhất từng khiến mình như vậy. Mình từng có khá nhiều câu hỏi ngẫu nhiên về cuộc sống và như một thói quen, mình thường đem chúng đi search. Đôi khi mình tìm thấy một cuốn sách bàn về đúng vấn đề đó. Mà nói là đọc sách thì cũng không hoàn toàn đúng, mình khá ít đọc sách giấy. Phần lớn chỉ là một bài blog ngắn, một bài viết hoặc nội dung được phát triển từ ý tưởng của một cuốn sách nào đó.

Chỉ toàn chữ. Không nhân vật, không âm nhạc, không có những cảnh phim được xây dựng để đẩy cảm xúc. Nhưng đôi khi nó cũng làm được điều tương tự. Nó thay đổi cách mình nhìn một vấn đề.

Vậy mình bắt đầu tò mò: Phim và việc đọc đang thay đổi góc nhìn của chúng ta bằng cách nào?

1. Phim — cho ta mượn cuộc sống của một người khác

Nếu một người nói với mình: “Đừng dành cả cuộc đời chỉ để chạy theo công việc.” Hmm, nghe cũng hợp lý. Mình có thể gật đầu, nghĩ rằng đây là một lời khuyên hay, và rồi năm phút sau mở laptop tiếp tục làm việc.

Nhưng phim lại có một cách truyền tải khá khác. Thay vì nói thẳng điều đó, nó tạo ra một con người. Cho người đó một công việc, một gia đình, một tính cách, sau đó để mình nhìn họ đưa ra từng lựa chọn nhỏ trong cuộc sống. Mình nhìn thấy thứ họ đạt được và cả thứ họ phải đánh đổi.

Trong khoảng hai tiếng, mình gần như được mượn cuộc sống của một người khác để nhìn thế giới. Tất nhiên, đó vẫn chỉ là một câu chuyện được viết ra. Nhân vật không có thật và đôi khi mọi thứ còn được kịch tính hóa để phục vụ điện ảnh. Nhưng cảm xúc mình nhận được thì có thật.

Có lẽ đây là lý do một số bài học trong phim lại ở trong đầu mình lâu đến vậy. Phim không nói với mình rằng một góc nhìn là đúng, nó cho mình nhìn thấy một cuộc đời được xây dựng xung quanh góc nhìn đó. Còn mình tự quan sát.

2. Đọc — bước vào suy nghĩ của một người khác

Việc đọc thì gần như ngược lại. Không có nhân vật để mình theo dõi, một người chỉ đang ngồi đâu đó và dùng chữ để cố giải thích cách họ nhìn một vấn đề. Nghe có vẻ khô khan hơn phim khá nhiều, nhưng đổi lại mình có thể dừng.

Có những lúc mình đọc một đoạn blog và phải kéo lên đọc lại: “Khoan, ý này có thật sự đúng không?” Hoặc có một lập luận nghe cực kỳ hợp lý nhưng lại trái hoàn toàn với điều mình vẫn tin trước giờ. Và thế là một cuộc tranh luận khá kỳ lạ bắt đầu trong đầu. Mình nghĩ tác giả đúng, xong vài phút sau lại nghĩ hình như họ đang bỏ sót một trường hợp nào đó, rồi mình bắt đầu lấy trải nghiệm của bản thân ra so sánh.

Phim thường kéo mình đi theo dòng chảy của câu chuyện. Còn việc đọc cho mình quyền đứng lại ở một ý tưởng bao lâu tùy thích. Có những bài blog mình chỉ mất mười phút để đọc, nhưng câu hỏi mà nó để lại có thể nằm trong đầu mình vài ngày.

Nếu phim cho mình mượn cuộc sống của một người khác, có lẽ đọc là cách mình mượn suy nghĩ của họ trong một khoảng thời gian.

3. Tiếp nhận một góc nhìn không có nghĩa là nó thuộc về mình

Đến đây thì mọi thứ nghe khá đẹp. Xem những bộ phim hay, đọc những bài viết sâu sắc, rồi từ từ chúng ta sẽ trở thành một người hiểu biết hơn về cuộc sống. Ít nhất lúc đầu mình nghĩ vậy.

Nhưng nghĩ kỹ lại, mình từng đọc rất nhiều thứ. Blog, tutorial kỹ thuật, productivity và những bài phân tích dài đến mức mình phải mở sang tab khác vì đọc mãi chưa hết. Và phần lớn chúng bây giờ ở đâu? Mình không nhớ.

Phim cũng vậy. Có những bộ phim lúc vừa xem xong mình nghĩ: “Chắc mình sẽ nhớ điều này rất lâu.” Hai tuần sau, mình lại quay về với công việc, task mới và một vấn đề mới cần giải quyết. Cái cảm giác lúc đó dần biến mất.

Có lẽ chúng ta thường nhầm giữa “mình vừa hiểu một ý tưởng” và “ý tưởng đó đã trở thành một phần trong cách mình suy nghĩ”. Hai thứ nghe khá giống nhau nhưng hình như không phải một.

Mình có thể đọc một bài viết về việc trân trọng thời gian với gia đình và hoàn toàn đồng ý với nó, nhưng ngày mai mình vẫn có thể dành mười hai tiếng cho công việc. Vậy rốt cuộc mình đã thực sự thay đổi góc nhìn chưa, hay mình chỉ vừa bị thuyết phục trong vài phút?

4. Viết — cuộc tranh luận với chính suy nghĩ của mình

Có lẽ đây là lý do mình thích viết blog. Mình có một thói quen là khi gặp một topic thú vị, mình thường muốn viết lại nó. Không hẳn vì muốn có nhiều người đọc, mình vẫn hay nghĩ những bài blog này giống một nơi lưu lại suy nghĩ cho bản thân trong tương lai hơn. Biết đâu vài năm nữa mình đọc lại và nghĩ: “Ồ, hồi đó mình từng nghĩ như vậy à?”

Nhưng trong lúc viết, mình nhận ra một vấn đề. Viết lại một ý tưởng khó hơn việc đồng ý với nó rất nhiều.

Khi đọc, mình có thể nói: “Ừ, hợp lý.” Nhưng lúc viết, mình phải tự hỏi tại sao nó hợp lý, có trường hợp nào nó không đúng, mình có thật sự tin vào điều này không hay chỉ vì người viết trước đó lập luận quá thuyết phục? Và nếu phải dùng chính trải nghiệm của mình để giải thích, mình có ví dụ nào không?

Có những ý tưởng trước khi viết mình nghĩ bản thân đã hiểu rất rõ, nhưng viết được vài đoạn mới nhận ra hình như mình chẳng hiểu nó rõ đến vậy. Đôi khi mình bắt đầu một bài blog với một suy nghĩ nhưng đến cuối bài lại không còn hoàn toàn đồng ý với chính suy nghĩ ban đầu nữa.

Khá buồn cười. Nhưng có lẽ đó mới là lúc ý tưởng thực sự đi qua suy nghĩ của mình, thay vì chỉ đi ngang qua mắt.

5. Kết luận — Vậy đọc hay xem phim tốt hơn?

Ban đầu mình thực sự định viết một bài để so sánh hai thứ này. Điểm mạnh của việc đọc, điểm mạnh của phim, sau đó tìm ra một hoạt động tốt hơn để dành thời gian rảnh cho nó. Một câu trả lời khá gọn gàng.

Nhưng hiện tại mình không còn nghĩ nên so sánh chúng theo cách đó nữa, vì có lẽ chúng đang làm những việc khác nhau.

Phim cho mình nhìn thấy một góc nhìn được sống. Thông qua nhân vật, lựa chọn và những hậu quả, mình được trải nghiệm một cuộc sống mà có thể bản thân sẽ chẳng bao giờ thực sự sống qua.

Việc đọc cho mình bước vào suy nghĩ của một người khác. Mình được nhìn một vấn đề thông qua cách họ lập luận, sau đó dừng lại, nghi ngờ và tranh luận với nó.

Còn viết buộc mình phải quay về với suy nghĩ của chính mình. Sau tất cả những thứ đã xem và đã đọc: “Vậy còn mình thì nghĩ gì?”

Có lẽ mình vẫn cần cả ba.

Mình đã dành khá nhiều thời gian trong vài năm gần đây để học. Học lập trình, học automation, học tiếng Anh. Với những vấn đề kỹ thuật, mình khá quen với việc search, tìm câu trả lời rồi giải quyết nó.

Nhưng cuộc sống hình như không hoạt động giống documentation.

Có những câu hỏi mình không thể search ra một đáp án rồi đóng tab. Mình nên dành cuộc sống cho điều gì? Khi nào nên tiếp tục cố gắng và khi nào nên dừng lại? Một cuộc sống tốt thực sự trông như thế nào?

Có lẽ chẳng có một bài tutorial nào giải thích từng bước cho những câu hỏi như vậy. Nhưng đôi khi một bộ phim cho mình nhìn thấy một khả năng, một bài viết cho mình một lập luận chưa từng nghĩ tới, và việc viết khiến mình phải ngồi lại với tất cả những thứ đó lâu hơn một chút.

Mình không nghĩ cứ đọc nhiều sách hay xem nhiều phim thì tự nhiên sẽ hiểu cuộc sống hơn. Có khi chúng ta chỉ đang tiêu thụ thêm nội dung dưới một hình thức trông có vẻ “tri thức” hơn thôi.

Nhưng có lẽ một bộ phim hay một bài viết cũng không nhất thiết phải cho mình câu trả lời.

Đôi khi, chỉ cần nó khiến mình nhìn lại một điều vốn nghĩ là hiển nhiên và tự hỏi:

“Hmm… liệu có thật sự như vậy không?”

Có lẽ như vậy đã đủ rồi.