Có một người trong nhóm bạn mà mình khá ngại tranh luận cùng. Không phải vì người này biết quá nhiều hay thường đưa ra những lập luận quá phức tạp, mà vì cách anh ấy tranh luận khá khó chịu. Ít nhất là đối với mình lúc đầu.

Mình là kiểu khi vừa đọc được một thứ gì đó hay, xem một video thú vị hoặc vô tình nghĩ ra một quan điểm mà bản thân cảm thấy khá hợp lý, mình thường rất hào hứng chia sẻ nó với mọi người. Và tất nhiên, trong đầu mình lúc đó, quan điểm ấy thường khá chắc chắn. Dù có thể mình chỉ vừa biết đến nó khoảng vài tiếng trước.

Nhưng người bạn này hiếm khi phản bác mình ngay. Anh ấy thường chỉ hỏi ngược lại: “Tại sao mày nghĩ vậy?”, “Nếu trong trường hợp khác thì sao?” hoặc đơn giản là “Nhưng cái mày vừa nói có luôn đúng không?”

Ban đầu mình vẫn trả lời khá tự tin. Nhưng chỉ cần anh ấy hỏi thêm vài câu, tốc độ trả lời của mình bắt đầu chậm lại. Có những câu hỏi mình chưa từng nghĩ tới. Có những thứ mình vẫn cho là hiển nhiên, nhưng khi bị hỏi “tại sao?”, mình lại không thực sự giải thích được tại sao nó đúng.

Điều khá buồn cười là đôi khi anh ấy còn chưa đưa ra bất kỳ luận điểm nào để phản bác mình. Anh ấy chỉ hỏi. Còn mình, trong quá trình cố trả lời những câu hỏi đó, lại tự làm lộ ra những phần chưa chắc chắn trong chính lập luận của mình.

Sau này mình mới biết cách hỏi như vậy khá giống với một thứ gọi là Socratic Questioning.

1. Socratic Questioning — dùng câu hỏi để đào sâu một suy nghĩ

Hiểu đơn giản, thay vì trực tiếp nói với một người rằng họ sai hoặc đưa cho họ một câu trả lời khác, Socratic Questioning sử dụng những câu hỏi để tiếp tục đào sâu vào suy nghĩ hiện tại của họ.

Bạn đang dựa trên giả định nào? Bằng chứng cho điều đó là gì? Nó có luôn đúng không? Có trường hợp ngoại lệ nào không?

Mục đích của những câu hỏi này vốn không phải để thắng một cuộc tranh luận. Nó thiên về việc kiểm tra tư duy và khiến một người nhìn kỹ hơn vào chính điều họ đang tin. Thay vì nói “Suy nghĩ của bạn có vấn đề”, câu hỏi gần như nói rằng: “Okay, thử tiếp tục suy nghĩ về nó xem.”

Và mình thấy cách này khá thú vị. Bởi vì khi một người tự đi sâu vào suy nghĩ của mình, đôi khi họ sẽ nhìn thấy những thứ mà một lời phản bác trực tiếp rất khó khiến họ chấp nhận.

Nhưng có một điều mình khá tò mò.

Mình vô tình nhận ra một cách sử dụng khác của nó.

2. Tôi vô tình nhận ra một cách sử dụng khác của nó

Nếu Socratic Questioning có thể dùng để đào sâu một suy nghĩ, vậy trong một cuộc tranh luận, mình có thể dùng nó để đào sâu lập luận của người đối diện đến đâu?

Thông thường khi nghe một quan điểm mình không đồng ý, phản ứng đầu tiên của mình là tìm cách phản bác. Người kia đưa ra luận điểm A, mình cố nghĩ ra luận điểm B mạnh hơn. Sau đó họ bảo vệ A, mình tiếp tục bảo vệ B và cả hai bắt đầu tìm thêm ví dụ để chứng minh mình đúng.

Nhưng nếu mình không phản bác ngay thì sao? Nếu thay vì cố đưa ra một luận điểm tốt hơn, mình chỉ tiếp tục hỏi về chính luận điểm mà người kia vừa đưa ra?

Mình bắt đầu để ý rằng khi một người chia sẻ một quan điểm, họ thường đã suy nghĩ về phần bề mặt của nó. Ít nhất đủ để giải thích tại sao họ tin vào điều đó. Nhưng càng hỏi sâu, họ càng phải bước ra xa khỏi phần mình đã suy nghĩ trước đó. Đến một lúc nào đó, những giả định chưa được kiểm tra bắt đầu xuất hiện.

Và đây là lúc mình thấy Socratic Questioning trở nên khá thú vị trong tranh luận. Không hẳn vì người đặt câu hỏi thông minh hơn, mà có lẽ vì phần lớn chúng ta thường tin vào một quan điểm sâu hơn mức mình thực sự đã suy nghĩ về nó.

3. Phần lớn chúng ta tin sâu hơn mức chúng ta đã suy nghĩ

Thử nghĩ về cách mình hình thành một quan điểm. Đôi khi mình xem một video, đọc một bài blog hoặc nghe một người nào đó nói một điều khá hợp lý. “Ồ, đúng thật.” Và rất nhanh, ý tưởng đó bắt đầu trở thành một phần trong cách mình nhìn vấn đề.

Mình cũng thường xuyên như vậy. Thậm chí có những lúc mình vừa biết một ý tưởng vào buổi sáng và đến buổi chiều đã hào hứng đem nó đi tranh luận với bạn bè như thể mình đã nghiên cứu vấn đề đó vài tháng.

Vấn đề là mình hiếm khi tự hỏi hết những câu hỏi ngược lại. Điều này có luôn đúng không? Mình đang dựa trên bằng chứng hay chỉ là trải nghiệm cá nhân? Có trường hợp nào hoàn toàn ngược lại không? Và quan trọng hơn, mình đang ngầm giả định điều gì để lập luận này có vẻ đúng?

Ví dụ, nếu một người nói: “Đọc sách luôn tốt hơn xem phim.” Mình có thể phản bác rằng phim cũng có giá trị. Nhưng thay vì vậy, thử hỏi: “Tốt hơn ở điểm nào?” Nếu họ nói đọc sách giúp phát triển tư duy, mình có thể hỏi tiếp: “Có phải mọi loại sách đều phát triển tư duy tốt hơn mọi loại phim không?” Và nếu một người đọc nhưng không thực sự suy nghĩ về thứ họ đọc thì sao?

Cứ như vậy, câu ban đầu “Đọc sách luôn tốt hơn xem phim” có thể dần trở thành “Một số loại sách có thể tốt hơn phim cho một số mục tiêu nhất định.”

Khá khác với quan điểm ban đầu.

Nhưng điều thú vị là mình chưa thực sự phản bác họ. Những câu hỏi chỉ buộc lập luận ban đầu phải trở nên cụ thể và chính xác hơn. Và trong quá trình đó, những phần hời hợt bắt đầu tự rơi ra.

Có lẽ một lập luận tốt không phải là lập luận nghe rất chắc chắn ngay từ đầu. Nó là một lập luận vẫn còn đứng được sau khi đã bị hỏi đủ nhiều.

4. Nhưng nó không phải cách để luôn thắng tranh luận

Đến đây nghe Socratic Questioning khá giống một kỹ thuật tuyệt vời để khiến người khác tự làm lộ lỗ hổng. Và thú thật, đây cũng là điều khiến mình chú ý đến nó lúc đầu.

Nhưng nghĩ kỹ lại, có một vấn đề khá rõ. Nếu người đối diện thực sự hiểu chủ đề và đã suy nghĩ đủ sâu, họ hoàn toàn có thể trả lời những câu hỏi của mình. Thậm chí những câu hỏi đó còn có thể giúp họ làm rõ và củng cố lập luận tốt hơn.

Socratic Questioning không chứng minh người hỏi đúng. Nó chỉ kiểm tra xem một suy nghĩ có thể chịu được bao nhiêu câu hỏi. Nếu mình đang sai, có khi người tự lộ ra thiếu sót cuối cùng lại là mình.

Ngoài ra, mình nghĩ cách hỏi cũng khá quan trọng. Nếu liên tục hỏi chỉ với mục đích gài người khác vào một góc, cuộc trò chuyện sẽ rất nhanh biến thành một buổi thẩm vấn. Có lẽ chẳng ai muốn đang nói chuyện bình thường mà cứ sau mỗi câu lại nhận được năm câu “Tại sao?”

Vậy nên mình không nghĩ đây là một “chiêu thắng tranh luận”. Nhưng nó khiến mình thay đổi một chút cách nhìn về việc tranh luận. Có lẽ mình không cần phải luôn chuẩn bị một câu trả lời tốt hơn người khác. Đôi khi mình chỉ cần hiểu đủ sâu điều họ đang nói trước.

5. Đôi khi thứ một người nói ra chưa phải vấn đề thật sự

Càng nghĩ về cách đặt câu hỏi này, mình càng thấy nó không chỉ hữu ích khi tranh luận về một quan điểm. Đôi khi một người nói ra một điều, nhưng chính điều đó chưa chắc đã là vấn đề thật sự họ muốn nói.

Ví dụ, giả sử trong một mối quan hệ, người yêu mình nói: “Em không thích anh đi chơi với đồng nghiệp nữ.”

Nếu phản ứng đầu tiên của mình là: “Em kiểm soát anh à?” thì có lẽ cuộc trò chuyện sẽ rất nhanh chuyển sang một tầng cảm xúc khác. Mình cảm thấy bị kiểm soát, cô ấy cảm thấy mình không hiểu cô ấy và cuối cùng cả hai tranh luận về thái độ của nhau thay vì vấn đề ban đầu.

Nhưng nếu mình hỏi: “Cụ thể hành động nào của anh làm em cảm thấy không an tâm?” Có thể cô ấy trả lời: “Vì trong nhóm có con gái.”

Okay. Nhưng vẫn còn khá chung chung.

“Anh hiểu. Nhưng cụ thể việc có con gái trong nhóm làm em lo chuyện gì sẽ xảy ra?”

Có khi sau vài câu hỏi, thứ cuối cùng mình nhận được lại là: “Em sợ anh thấy người khác xinh hơn em.”

Hmm. Vậy có lẽ vấn đề thật sự chưa bao giờ hoàn toàn là chuyện mình đi chơi với đồng nghiệp nữ. Phía sau câu nói ban đầu là một cảm giác bất an mà nếu mình phản bác ngay, có thể cả hai sẽ chẳng bao giờ nói tới.

Điều này khiến mình nhận ra Socratic Questioning đôi khi không tìm ra lỗ hổng trong một lập luận. Nó có thể giúp tìm ra suy nghĩ thật sự đang nằm phía sau điều một người nói ra ban đầu.

Và chỉ khi biết vấn đề thật sự là gì, có lẽ việc thuyết phục hoặc giải quyết nó mới bắt đầu có ý nghĩa.

6. Kết luận

Sau khi để ý đến Socratic Questioning, mình nghĩ có hai cách mà bản thân muốn thử sử dụng nó nhiều hơn.

Đầu tiên là với chính mình. Mình khá dễ hào hứng với một ý tưởng mới, đặc biệt khi nó giải thích được một vấn đề mà mình đang tò mò. Nhưng có lẽ trước khi quá chắc chắn, mình nên thử hỏi ngược lại bản thân thêm một chút. Mình đang giả định điều gì? Có trường hợp nào khiến suy nghĩ này sai không? Mình thật sự hiểu nó hay chỉ vừa bị một lập luận khá hay thuyết phục?

Tất nhiên, mình không nghĩ bản thân có thể tự đặt ra hết mọi câu hỏi. Có những lỗ hổng mà mình thậm chí còn không biết chúng tồn tại thì làm sao biết để hỏi. Nhưng có lẽ hỏi được nhiều hơn trước một chút vẫn tốt hơn việc tin ngay vào suy nghĩ đầu tiên của mình.

Cách thứ hai là khi mình muốn tranh luận hoặc thuyết phục một người khác. Trước đây mình thường nghĩ thuyết phục nghĩa là phải tìm ra một luận điểm mạnh hơn. Bây giờ mình lại nghĩ có lẽ trước đó còn một bước khác: đào đủ sâu để biết chính xác mình đang cố thuyết phục điều gì.

Một quan điểm nghe rất chắc chắn có thể đang đứng trên một giả định khá yếu. Một câu nói mang tính phản đối có thể chỉ đang che một nỗi lo khác phía sau. Nếu mình vội phản bác thứ đầu tiên nghe được, có khi mình đang dành cả cuộc tranh luận để đánh vào một vấn đề vốn chẳng phải vấn đề thật sự.

Khá buồn cười. Ban đầu mình chú ý đến Socratic Questioning vì thấy nó giống một cách khá hay để khiến đối phương tự lộ ra thiếu sót trong lập luận. Nhưng càng tìm hiểu, mình lại thấy có lẽ người đầu tiên mình nên dùng nó lên là chính mình.

Dù vậy, mình vẫn sẽ thử dùng nó trong những cuộc tranh luận.

Chỉ là có lẽ thay vì luôn nghĩ “Mình nên trả lời thế nào?”, đôi khi mình sẽ thử nghĩ:

“Hmm… mình nên hỏi tiếp câu gì?”